Przerost lewej komory serca: profilaktyka, diagnostyka i kiedy do lekarza
Przerost lewej komory to pogrubienie ściany głównej komory serca, która pompuje krew do całego organizmu. U sportowców bywa naturalną adaptacją do treningu, ale może też być objawem nadciśnienia, choroby genetycznej lub skutkiem stosowania sterydów anabolicznych. Redakcja wyjaśnia, jak odróżnić jedno od drugiego, jakie badania wykonać i kiedy nie zwlekać z wizytą u kardiologa.
Czym jest przerost lewej komory
Lewa komora wykonuje najcięższą pracę w sercu – tłoczy krew do aorty pod wysokim ciśnieniem. Gdy przez dłuższy czas musi pokonywać zwiększony opór lub przepompowywać większą objętość krwi, jej mięsień się pogrubia. W medycynie określa się to jako przerost lub hipertrofię lewej komory.
Wyróżnia się dwa podstawowe wzorce. W przeroście koncentrycznym ściana grubieje, a jama komory pozostaje normalnej wielkości lub się zmniejsza – to typowa odpowiedź na przewlekle podwyższone ciśnienie. W przeroście ekscentrycznym powiększa się cała komora, a ściany pogrubiają się proporcjonalnie – tak serce reaguje na długotrwałe zwiększenie objętości krwi.
Przerost sam w sobie nie zawsze jest chorobą, ale w przypadku zmian patologicznych mięsień staje się sztywniejszy, gorzej się rozkurcza i wymaga więcej tlenu. W badaniach populacyjnych patologiczny przerost lewej komory jest niezależnym czynnikiem ryzyka niewydolności serca, arytmii, zawału i udaru.
W Polsce nadciśnienie tętnicze dotyczy znacznej części dorosłych, a wielu z nich nie wie o swojej chorobie. To właśnie nieleczone nadciśnienie pozostaje najczęstszą przyczyną przerostu lewej komory w ogólnej populacji.
Serce sportowca czy choroba
Regularny, intensywny trening, zwłaszcza wytrzymałościowy, prowadzi do fizjologicznej przebudowy serca nazywanej „sercem sportowca”. Komory się powiększają, ściany nieco grubieją, a spoczynkowe tętno spada. Klasyczne badanie Pelliccii i wsp. (1991) w New England Journal of Medicine pokazało, że u zdecydowanej większości wyczynowych sportowców grubość ściany nie przekracza górnej granicy normy, a wyraźnie większe wartości zdarzają się rzadko.
Fizjologiczna adaptacja ma kilka cech, które pomagają odróżnić ją od choroby. Komora pozostaje dobrze rozciągliwa, funkcja rozkurczowa jest prawidłowa lub lepsza niż przeciętnie, a zmiany częściowo cofają się po kilku tygodniach lub miesiącach przerwy w treningach.
| Cecha | Serce sportowca | Przerost patologiczny |
|---|---|---|
| Jama lewej komory | Zwykle powiększona | Często mała lub prawidłowa |
| Grubość ściany | Najczęściej w normie lub nieznacznie zwiększona, symetryczna | Wyraźnie zwiększona, bywa asymetryczna |
| Funkcja rozkurczowa | Prawidłowa | Upośledzona |
| Włóknienie w MRI | Brak | Może występować |
| Po przerwie w treningach | Częściowa regresja | Brak istotnej regresji |
| Wywiad rodzinny | Zwykle bez obciążeń | Możliwe nagłe zgony lub kardiomiopatie w rodzinie |
Szczególnie ważne jest odróżnienie serca sportowca od kardiomiopatii przerostowej – choroby genetycznej, która jest jedną z przyczyn nagłych zgonów młodych sportowców. Granica bywa trudna, dlatego w niejasnych przypadkach decyzję podejmuje kardiolog z doświadczeniem w kardiologii sportowej.
Wytyczne Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego dotyczące kardiologii sportowej (Pelliccia i wsp., 2021) opisują, jak interpretować wyniki badań u sportowców i kiedy kierować ich na dalszą diagnostykę.
Najważniejsze przyczyny u osób trenujących
Poza fizjologiczną adaptacją przerost lewej komory u aktywnych osób może mieć kilka przyczyn, które często się nakładają. Ich identyfikacja jest kluczowa, bo od niej zależy dalsze postępowanie.
- Nadciśnienie tętnicze – także „maskowane”, czyli prawidłowe w gabinecie, ale podwyższone w domu lub podczas wysiłku.
- Sterydy anaboliczno-androgenne – badania obrazowe pokazują u ich długotrwałych użytkowników grubsze ściany i gorszą funkcję lewej komory.
- Kardiomiopatia przerostowa – choroba genetyczna, często bez wcześniejszych objawów.
- Wady zastawkowe, np. zwężenie zastawki aortalnej.
- Inne substancje i stany – hormon wzrostu i akromegalia, przewlekła choroba nerek, otyłość, bezdech senny.
Szczególnej uwagi wymaga stosowanie sterydów anabolicznych. W badaniu Baggisha i wsp. (2017) w Circulation długotrwali użytkownicy sterydów mieli w porównaniu z osobami nieprzyjmującymi wyraźnie gorszą funkcję skurczową i rozkurczową lewej komory oraz częściej miażdżycę tętnic wieńcowych. Część zmian może utrzymywać się po zaprzestaniu stosowania.
W praktyce często spotyka się kombinację czynników: młody mężczyzna trenujący siłowo, z nieznanym wcześniej nadciśnieniem, stosujący sterydy i dodatkowo stymulanty. Każdy z tych elementów osobno obciąża serce, a razem znacząco podnoszą ryzyko.
Diagnostyka krok po kroku
Pierwszym badaniem jest zwykle EKG spoczynkowe. Pewne zmiany, jak wysokie załamki świadczące o „woltażowych” cechach przerostu, są u sportowców częste i same w sobie nie muszą niepokoić. Inne, np. głęboko odwrócone załamki T w odprowadzeniach bocznych, wymagają dalszej diagnostyki. Interpretację u sportowców ułatwiają międzynarodowe kryteria (Sharma i wsp., 2017).
Podstawowym badaniem obrazowym jest echokardiografia, czyli USG serca. Pozwala zmierzyć grubość ścian, wielkość jamy, masę lewej komory, ocenić funkcję skurczową i rozkurczową oraz zastawki. To badanie bezpieczne, dostępne w ramach NFZ po skierowaniu od lekarza oraz prywatnie.
W niejasnych przypadkach wykonuje się rezonans magnetyczny serca z kontrastem. MRI dokładniej mierzy grubość ścian i może wykazać włóknienie mięśnia sercowego, które przemawia za procesem chorobowym. Uzupełnieniem bywa test wysiłkowy, Holter EKG, całodobowy pomiar ciśnienia oraz badania genetyczne.
Lekarz zleci też zwykle podstawowe badania krwi: morfologię z hematokrytem, profil lipidowy, glukozę, kreatyninę oraz w zależności od sytuacji – hormony. Ważna jest szczerość w wywiadzie – informacja o stosowaniu sterydów lub innych substancji zmienia interpretację wyników i nie jest powodem do oceny, lecz do lepszej diagnostyki.
Profilaktyka i kiedy do lekarza
Najskuteczniejszą profilaktyką jest kontrola ciśnienia tętniczego. Domowy pomiar ciśnienia kilka razy w roku – a przy nieprawidłowych wynikach regularnie – pozwala wychwycić nadciśnienie zanim doprowadzi do zmian w sercu. Dobrze leczone nadciśnienie często pozwala na częściową regresję przerostu.
Ważne są także ograniczenie soli, utrzymanie prawidłowej masy ciała, niepalenie, umiar w alkoholu oraz leczenie bezdechu sennego. Rezygnacja ze sterydów anabolicznych i innych substancji dopingujących to jeden z najważniejszych kroków dla osoby, u której wykryto zmiany w sercu.
Osobom planującym intensywny trening wyczynowy, a także tym z obciążonym wywiadem rodzinnym, zaleca się badanie przesiewowe obejmujące wywiad, badanie przedmiotowe i EKG. W Polsce badania lekarskie są wymagane m.in. u zawodników uprawiających sport w klubach i związkach sportowych.
Natychmiastowej konsultacji wymagają: omdlenie lub zasłabnięcie podczas wysiłku, ból lub ucisk w klatce piersiowej, nieproporcjonalna duszność, kołatanie serca z zawrotami głowy oraz nagły zgon krewnego przed 50. rokiem życia. W razie ostrych objawów należy przerwać wysiłek i zadzwonić pod numer 112.
Wnioski redakcji
Pogrubienie ściany lewej komory u sportowca nie zawsze oznacza chorobę – często jest to fizjologiczna adaptacja do treningu. Odróżnienie jej od zmian patologicznych wymaga jednak rzetelnej diagnostyki.
Główne przyczyny patologicznego przerostu u osób aktywnych to nadciśnienie, sterydy anaboliczne i choroby genetyczne. Wszystkie te czynniki można wykryć, a w przypadku dwóch pierwszych – w dużej mierze wyeliminować.
Regularny pomiar ciśnienia, EKG i echo serca w razie wątpliwości oraz szczera rozmowa z lekarzem to najlepsza inwestycja w zdrowie serca osoby trenującej.
Polecamy także nasze artykuły o kardiomiopatii przerostowej u sportowców, o wpływie sterydów na profil lipidowy oraz o tym, jak prawidłowo mierzyć ciśnienie w domu.
Bibliografia
- Pelliccia A, Sharma S, Gati S, et al. 2020 ESC Guidelines on sports cardiology and exercise in patients with cardiovascular disease. Eur Heart J. 2021;42(1):17–96.
- Pelliccia A, Maron BJ, Spataro A, et al. The upper limit of physiologic cardiac hypertrophy in highly trained elite athletes. N Engl J Med. 1991;324(5):295–301.
- Baggish AL, Weiner RB, Kanayama G, et al. Cardiovascular toxicity of illicit anabolic-androgenic steroid use. Circulation. 2017;135(21):1991–2002.
- Sharma S, Drezner JA, Baggish A, et al. International recommendations for electrocardiographic interpretation in athletes. J Am Coll Cardiol. 2017;69(8):1057–1075.
- Williams B, Mancia G, Spiering W, et al. 2018 ESC/ESH Guidelines for the management of arterial hypertension. Eur Heart J. 2018;39(33):3021–3104.
- Maron BJ, Pelliccia A. The heart of trained athletes: cardiac remodeling and the risks of sports, including sudden death. Circulation. 2006;114(15):1633–1644.
