Apolipoproteina B powyżej lub poniżej normy: przyczyny u sportowców i co robić
Apolipoproteina B (apoB) coraz częściej pojawia się w wynikach badań lipidowych, także u osób aktywnych fizycznie. Dla wielu kardiologów jest dokładniejszym wskaźnikiem ryzyka miażdżycy niż sam cholesterol LDL. Redakcja wyjaśnia, co oznacza wynik powyżej lub poniżej normy, jakie przyczyny są typowe dla sportowców i jak postępować.
Czym jest apoB i dlaczego się ją bada
Apolipoproteina B to białko strukturalne cząsteczek lipoprotein, które przenoszą cholesterol i trójglicerydy we krwi. Każda cząsteczka LDL, VLDL, IDL oraz lipoproteiny(a) zawiera dokładnie jedną cząsteczkę apoB-100.
Dzięki temu stężenie apoB odzwierciedla liczbę cząsteczek miażdżycorodnych, a nie tylko ilość przenoszonego cholesterolu. To ważne, bo do ściany tętnicy wnikają właśnie cząsteczki; im jest ich więcej, tym większe ryzyko.
U części osób LDL-C i apoB są zgodne, ale nie zawsze. Przy insulinooporności, otyłości brzusznej czy wysokich trójglicerydach cząsteczki LDL są małe i liczne: cholesterol LDL może wyglądać przyzwoicie, a apoB jest wysokie. To tak zwana niezgodność (discordance).
Europejskie wytyczne ESC/EAS z 2019 roku zalecają oznaczanie apoB szczególnie u osób z wysokimi trójglicerydami, cukrzycą, otyłością lub bardzo niskim LDL-C. W Polsce badanie jest dostępne w większości laboratoriów, zwykle odpłatnie.
Normy i wartości docelowe
Zakresy referencyjne różnią się między laboratoriami, ale w praktyce klinicznej ważniejsze są wartości docelowe zależne od całkowitego ryzyka sercowo-naczyniowego. Wytyczne ESC/EAS podają następujące cele:
| Kategoria ryzyka | Docelowe apoB | Docelowy LDL-C |
|---|---|---|
| Umiarkowane | < 100 mg/dl | < 100 mg/dl (2,6 mmol/l) |
| Wysokie | < 80 mg/dl | < 70 mg/dl (1,8 mmol/l) |
| Bardzo wysokie | < 65 mg/dl | < 55 mg/dl (1,4 mmol/l) |
Wartości poniżej celu dla danej grupy uznaje się za korzystne. Ryzyko kumuluje się z czasem: liczy się nie tylko poziom, ale i lata ekspozycji, dlatego warto dbać o lipidy już w młodym wieku.
Wynik zawsze interpretuje się razem z LDL-C, HDL-C, trójglicerydami, lipoproteiną(a) oraz innymi czynnikami ryzyka, takimi jak ciśnienie, palenie i wywiad rodzinny.
Podwyższone apoB u sportowców
Aktywność fizyczna sprzyja korzystnemu profilowi lipidowemu, ale nie chroni przed wszystkim. Wśród przyczyn wysokiego apoB u osób trenujących najczęściej spotyka się:
- uwarunkowania genetyczne, w tym hipercholesterolemię rodzinną, dotyczącą ok. 1 na 250–300 osób;
- dietę bogatą w tłuszcze nasycone, np. przy diecie ketogenicznej lub „mięsnej” w okresie redukcji;
- stosowanie androgenów i steroidów anabolicznych, które obniżają HDL i podnoszą LDL;
- niedoczynność tarczycy, zespół nerczycowy, cukrzycę i insulinooporność;
- niektóre leki, np. retinoidy, glikokortykosteroidy czy cyklosporynę.
Szczególnie wysokie wartości apoB przy dobrej kondycji fizycznej i prawidłowej masie ciała powinny skłonić do diagnostyki w kierunku hipercholesterolemii rodzinnej, zwłaszcza gdy w rodzinie występowały wczesne zawały.
Zmiany wywołane androgenami mogą być znaczne, a przegląd Endocrine Society (Pope i wsp., 2014) wymienia zaburzenia lipidowe jako jeden z ważnych mechanizmów ryzyka sercowo-naczyniowego u ich użytkowników.
Krótkotrwałe czynniki, jak intensywny wysiłek dzień przed badaniem czy duży posiłek, mają mniejszy wpływ na apoB niż na trójglicerydy, ale warto wykonywać badania w podobnych warunkach.
Obniżone apoB: kiedy niepokoić
Niskie apoB zwykle oznacza niskie ryzyko miażdżycy i jest efektem korzystnej diety, aktywności lub leczenia statynami. U większości osób nie wymaga żadnych działań.
Bardzo niskie wartości bez leczenia mogą jednak wskazywać na rzadkie zaburzenia genetyczne, takie jak hipobetalipoproteinemia rodzinna lub abetalipoproteinemia, które mogą upośledzać wchłanianie witamin rozpuszczalnych w tłuszczach.
Obniżone apoB pojawia się też przy nadczynności tarczycy, zaawansowanych chorobach wątroby, niedożywieniu i zaburzeniach wchłaniania. U sportowców z dużym deficytem energii warto ocenić wynik w kontekście całego obrazu klinicznego.
Jeśli niskiemu apoB towarzyszą objawy, takie jak biegunki tłuszczowe, utrata masy ciała, zaburzenia widzenia o zmroku czy osłabienie, konieczna jest konsultacja lekarska.
Co robić po nieprawidłowym wyniku
Pierwszym krokiem jest powtórzenie badania i omówienie go z lekarzem rodzinnym lub kardiologiem. Lekarz oceni całkowite ryzyko, np. za pomocą skali SCORE2, i zleci dodatkowe badania: TSH, glukozę, HbA1c, próby wątrobowe, kreatyninę, lipoproteinę(a).
Zmiana stylu życia działa na apoB realnie. Ograniczenie tłuszczów nasyconych na rzecz nienasyconych, zwiększenie błonnika (zwłaszcza rozpuszczalnego, np. z owsa), redukcja tkanki tłuszczowej trzewnej i regularny wysiłek obniżają liczbę cząsteczek miażdżycorodnych.
Gdy styl życia nie wystarcza lub ryzyko jest wysokie, lekarz może zalecić statynę, ezetymib lub inhibitory PCSK9. Wybór zależy od profilu pacjenta, a nie od samego wyniku.
Osoby stosujące substancje hormonalne powinny wiedzieć, że zmiany lipidowe często częściowo się odwracają po ich odstawieniu, ale długotrwała ekspozycja zwiększa ryzyko. Szczera rozmowa z lekarzem jest kluczowa dla prawidłowej oceny.
Wnioski redakcji
ApoB mierzy liczbę cząsteczek miażdżycorodnych i często lepiej niż LDL-C odzwierciedla rzeczywiste ryzyko.
U sportowców wysokie apoB może wynikać z genetyki, diety, insulinooporności lub stosowania androgenów; bardzo niskie wartości bez leczenia wymagają diagnostyki.
Interpretacja zawsze powinna uwzględniać całkowite ryzyko sercowo-naczyniowe i inne parametry lipidowe.
Polecamy także nasze artykuły o lipoproteinie(a), o interpretacji lipidogramu i o diecie korzystnej dla serca u osób trenujących.
Bibliografia
- Mach F, Baigent C, Catapano AL, et al. 2019 ESC/EAS Guidelines for the management of dyslipidaemias: lipid modification to reduce cardiovascular risk. Eur Heart J. 2020;41(1):111–188.
- Sniderman AD, Thanassoulis G, Glavinovic T, et al. Apolipoprotein B particles and cardiovascular disease: a narrative review. JAMA Cardiol. 2019;4(12):1287–1295.
- Ference BA, Ginsberg HN, Graham I, et al. Low-density lipoproteins cause atherosclerotic cardiovascular disease. 1. Evidence from genetic, epidemiologic, and clinical studies. A consensus statement from the European Atherosclerosis Society Consensus Panel. Eur Heart J. 2017;38(32):2459–2472.
- Pope HG Jr, Wood RI, Rogol A, et al. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocr Rev. 2014;35(3):341–375.
- Nordestgaard BG, Chapman MJ, Humphries SE, et al. Familial hypercholesterolaemia is underdiagnosed and undertreated in the general population: guidance for clinicians to prevent coronary heart disease. Eur Heart J. 2013;34(45):3478–3490.
- https://anaboliki-pl.com/terapia-po-cyklu-pct/clomid/
