Paszport biologiczny sportowca: jak działa i czego dotyczy
Paszport biologiczny sportowca to sposób walki z dopingiem, który nie szuka samej substancji, lecz jej śladów w organizmie. Zamiast pojedynczego wyniku analizuje się serię pomiarów z wielu lat. Redakcja wyjaśnia, jak działa ten system, jakie parametry śledzi i co zawodnik powinien wiedzieć, by uniknąć nieporozumień.
Idea paszportu biologicznego
Klasyczna kontrola antydopingowa polega na wykryciu w próbce zakazanej substancji lub jej metabolitu. Problem polega na tym, że wiele środków szybko znika z organizmu, a niektóre, jak własna krew podana z powrotem, trudno odróżnić od naturalnych składników.
Paszport biologiczny (Athlete Biological Passport, ABP) odwraca perspektywę. Monitoruje wybrane biomarkery, które zmieniają się pod wpływem dopingu, i porównuje je z indywidualnym profilem sportowca. Nietypowe odchylenia mogą świadczyć o manipulacji nawet wtedy, gdy sam środek nie został wykryty.
WADA wprowadziła wytyczne dotyczące ABP w 2009 roku, zaczynając od modułu hematologicznego. Od tego czasu system rozbudowano o kolejne moduły i ujednolicono procedury w ramach Międzynarodowego Standardu dla Laboratoriów i wytycznych operacyjnych.
Ważne jest to, że naruszenie przepisów może zostać stwierdzone wyłącznie na podstawie profilu paszportowego, bez pozytywnego wyniku tradycyjnego testu. Sportowy Sąd Arbitrażowy wielokrotnie potwierdził dopuszczalność takich dowodów.
Moduły paszportu
Obecnie paszport składa się z kilku modułów, a każdy z nich śledzi inną grupę parametrów:
- Hematologiczny – hemoglobina, hematokryt, retikulocyty, wskaźnik OFF-score; wykrywa skutki stosowania erytropoetyny i transfuzji krwi.
- Steroidowy – profil steroidów w moczu, m.in. stosunek testosteronu do epitestosteronu (T/E); wskazuje na stosowanie androgenów.
- Endokrynny – markery osi hormonu wzrostu, takie jak IGF-1 i P-III-NP; rozwijany jako narzędzie wykrywania hGH.
| Moduł | Materiał | Przykładowe markery | Na co wskazuje |
|---|---|---|---|
| Hematologiczny | Krew | Hb, %RET, OFF-score | Stymulacja erytropoezy, transfuzje |
| Steroidowy | Mocz | T/E, androsteron, etiocholanolon | Stosowanie androgenów |
| Endokrynny | Krew | IGF-1, P-III-NP | Hormon wzrostu |
Parametry steroidowe można dodatkowo potwierdzić badaniem IRMS, które odróżnia testosteron syntetyczny od endogennego na podstawie stosunku izotopów węgla. Profil paszportowy często jest więc punktem wyjścia do celowanych analiz.
Dobór sportowców do programu zależy od ryzyka w danej dyscyplinie. W kolarstwie, biegach długich i narciarstwie biegowym nacisk kładzie się na moduł krwi, a w sportach siłowych na profil steroidowy.
Model adaptacyjny i rola ekspertów
Sercem systemu jest model adaptacyjny – algorytm statystyczny oparty na podejściu bayesowskim. Na początku korzysta z danych populacyjnych, a z każdym kolejnym pomiarem coraz bardziej dopasowuje indywidualne granice normy danego zawodnika.
Wynik wykraczający poza wyznaczone granice nie oznacza automatycznie dopingu. Generuje tzw. nietypowy wynik paszportowy, który trafia do niezależnego panelu ekspertów, zwykle hematologów, endokrynologów i fizjologów sportu.
Eksperci oceniają profil anonimowo i biorą pod uwagę kalendarz startów, treningi wysokogórskie, choroby oraz warunki pobrania. Dopiero jeśli trzech ekspertów jednomyślnie uzna, że najbardziej prawdopodobnym wyjaśnieniem jest doping, sprawa może przejść do postępowania.
Sportowiec ma prawo przedstawić wyjaśnienia, a eksperci muszą je rozważyć. To element, który ma chronić przed błędnymi oskarżeniami.
Co może zaburzyć wyniki
Parametry krwi są wrażliwe na wiele czynników niezwiązanych z dopingiem. Pobyt na wysokości zwiększa produkcję erytrocytów, a odwodnienie lub intensywny wysiłek tuż przed pobraniem zmieniają objętość osocza, co wpływa na hemoglobinę.
Dlatego procedura wymaga, by próbki krwi nie były pobierane w ciągu dwóch godzin po treningu lub zawodach, a sportowiec wypełnia formularz z informacjami o ostatnim wysiłku, pobycie na wysokości i ewentualnej utracie krwi.
Profil steroidowy może zmieniać się pod wpływem alkoholu, niektórych leków (np. inhibitorów 5-alfa-reduktazy), infekcji bakteryjnej moczu czy genetycznego polimorfizmu UGT2B17, który u części osób obniża wydalanie testosteronu.
U kobiet znaczenie mają cykl miesiączkowy, antykoncepcja hormonalna i ciąża. Wszystkie te informacje powinny znaleźć się w formularzu kontroli, bo ułatwiają ekspertom prawidłową interpretację.
Paszport w praktyce polskiego sportowca
W Polsce program paszportowy prowadzi POLADA we współpracy z federacjami międzynarodowymi. Sportowcy w zarejestrowanej puli testowej muszą podawać informacje o miejscu pobytu, co umożliwia kontrole poza zawodami.
Praktyczne zasady są proste: rzetelnie wypełniać formularze kontroli, zgłaszać pobyty na wysokości i choroby, przechowywać dokumentację medyczną oraz informować lekarza o statusie sportowca przed przepisaniem leków.
Warto pamiętać, że paszport działa też odstraszająco. Badania z kolarstwa sugerują, że po jego wprowadzeniu odsetek podejrzanych profili krwi zmalał, choć nie oznacza to całkowitego wyeliminowania dopingu.
Krytycy wskazują na koszt programu i ryzyko dopingu w mikrodawkach, które może zmieścić się w indywidualnych granicach. Dlatego system jest stale rozwijany o nowe markery.
Wnioski redakcji
Paszport biologiczny nie szuka substancji, lecz skutków jej działania w indywidualnym, długoterminowym profilu sportowca.
Nietypowy wynik zawsze ocenia niezależny panel ekspertów, który uwzględnia czynniki fizjologiczne i medyczne.
Rzetelne dokumentowanie treningu wysokogórskiego, chorób i leków to najlepsza ochrona uczciwego zawodnika.
Polecamy również nasze materiały o tym, jak powstaje Lista WADA, o hematokrycie u sportowców i o zwolnieniach terapeutycznych.
Bibliografia
- Sottas PE, Robinson N, Rabin O, Saugy M. The athlete biological passport. Clin Chem. 2011;57(7):969–976.
- Sottas PE, Robinson N, Saugy M. The athlete's biological passport and indirect markers of blood doping. Handb Exp Pharmacol. 2010;(195):305–326.
- Schulze JJ, Lundmark J, Garle M, et al. Doping test results dependent on genotype of uridine diphospho-glucuronosyl transferase 2B17. J Clin Endocrinol Metab. 2008;93(7):2500–2506.
- Zorzoli M, Rossi F. Implementation of the biological passport: the experience of the International Cycling Union. Drug Test Anal. 2010;2(11–12):542–547.
- World Anti-Doping Agency. Athlete Biological Passport Operating Guidelines. Montreal: WADA; wersja aktualna.
- World Anti-Doping Agency. World Anti-Doping Code 2021. Montreal: WADA; 2021.
